Viðskiptablaðið fjallar ítarlega um málið í fréttaskýringu í dag, 8. júlí, eftir Örn Arnarson, þar sem farið er yfir umsagnir SVÞ – Samtaka verslunar og þjónustu og Samtaka atvinnulífsins (SA) um umræðuskjal Samkeppniseftirlitsins (SKE) um dagvöruverð á Íslandi.
Umræðuskjalið, sem SKE birti 10. júní, ber saman matvöruverð á Íslandi og í Evrópu og kemst að þeirri niðurstöðu að verðlag hér á landi sé hátt. Bæði SVÞ og SA gagnrýna hins vegar harðlega að skjalið sé sett fram í tómarúmi — samanburðurinn taki hvorki tillit til tekna og kaupmáttar né til afkomu íslenskrar dagvöruverslunar.
Afkoman styður ekki fákeppnisfullyrðingar
Kostnaðarsamsetning verslananna dregur upp skýrari mynd. Af hverjum 100 krónum sem neytendur greiða fyrir dagvöru fara um 79 krónur í vöruinnkaup og um 10 krónur í laun og annan starfsmannakostnað. Afgangurinn fer í annan rekstrarkostnað, afskriftir, fjármagnskostnað og skatta — þannig að eftir standa aðeins um tvær krónur í rekstrarafgang. „SVÞ hafnar því að afkoma dagvöruverslana styðji þá ályktun að þær standi að baki háu matvöruverði,“ segir í umsögninni.
Ísland með næstminnstu samþjöppunina á Norðurlöndum
Sérstaka athygli vekur samanburðarrannsókn norska ráðgjafarfyrirtækisins Samfunnsøkonomisk Analyse, unnin fyrir norsku systursamtök SVÞ, Virke, sem byggir meðal annars á gögnum frá systurstofnunum SKE á öllum Norðurlöndunum. Niðurstöður hennar benda til þess að samþjöppun á íslenskum dagvörumarkaði sé alls ekki óvenjuleg í norrænum samanburði — Herfindahl-Hirschman-vísitalan (HHI) mælist næstlægst á Íslandi af Norðurlöndunum og markaðsskipan hér er sambærileg því sem þekkist í nágrannalöndunum.
Rannsóknin sýnir jafnframt að íslenskar verslanir hafa náð umtalsverðri stærðarhagkvæmni: þær eru að jafnaði stærri en annars staðar á Norðurlöndum og hefur íbúum á hverja verslun fjölgað úr tæplega 2.000 árið 2015 í nær 3.000 árið 2024. Á sama tíma hefur hlutfall ráðstöfunartekna íslenskra heimila sem fer til kaupa á mat- og drykkjarvöru lækkað úr um 16% árið 2010 í 12,7% árið 2024 — og færst þannig nær því sem gerist í nágrannalöndunum.
Fari út fyrir lögbundið hlutverk
SA gengur enn lengra í sinni umsögn og dregur í efa hvort umræðuskjalið rúmist innan lögbundins hlutverks SKE. Að mati samtakanna hafi eftirlitið, með mati sínu á rekstri fyrirtækja, verðlagi og hagræðingarhvötum, farið út fyrir það hlutverk að gæta virkrar samkeppni. SA gagnrýnir jafnframt að forstjóri SKE hafi gagnrýnt rekstur fyrirtækja opinberlega áður en þeim gafst kostur á að svara fyrir sig. Í umsögninni segir að ekkert í skjalinu bendi til óheilbrigðra samkeppnishátta á dagvörumarkaði og hvetja samtökin SKE til að einbeita sér að lögbundnu hlutverki sínu: að rannsaka meint brot á samkeppnislögum.
Viðskiptablaðið bendir jafnframt á að umræðuskjalið birtist eftir að SKE fékk 30 milljóna króna fjárveitingu frá atvinnuvegaráðherra vegna sérstaks átaks stjórnvalda gegn verðbólgu og að sambærilegt skjal um eldsneytismarkaðinn hafi þegar verið birt — en fjármálageirinn gæti orðið næsta viðfangsefni eftirlitsins.
Heimild: Viðskiptablaðið Örn Arnarson, „Samkeppniseftirlitið á hálum ís“, Viðskiptablaðið, 8. júlí 2026, bls. 14–16.
Sjá einnig Yfirlýsing frá SVÞ og SA um umræðuskjöl Samkeppniseftirlitsins –> HÉR
Sjá einnig Samanburðargreiningu á norrænum dagvörumarkaði –> HÉR
_____________________________
