Í október beindu SVÞ sjónum að áhrifum aukinna álaga á rekstur fyrirtækja, flutningskostnað og verðlag. Samtökin fjölluðu um húsaleigumál og hvata til viðhalds og endurbóta á húsnæði. Haustréttir leiddu saman stjórnendur til samtals um umbreytingar og rekstrar- skilyrði. Við fjöllum um netverslun, októberátak Ræktum vitið og Umhverfisdag atvinnulífsins.
Áhrif evrópsks loftslagsregluverks á íslensk fyrirtæki voru í forgrunni á tveimur málstofum sem Samtök verslunar og þjónustu (SVÞ) komu að á Umhverfisdegi atvinnulífsins 27. október. Þar var meðal annars fjallað um sérstöðu Íslands innan ETS-losunarviðskiptakerfisins og áhrif nýrra umbúðareglna Evrópusambandsins (PPWR) á íslenska verslun og þjónustu. Fulltrúar SVÞ og félagsfyrirtækja samtakanna tóku virkan þátt í umræðunum.
Umhverfisdagur atvinnulífsins fór fram á Hótel Reykjavík Grand undir yfirskriftinni „Sérstaða Íslands“. Dagurinn er sameiginlegur vettvangur Samtaka atvinnulífsins og aðildarsamtaka þeirra þar sem sjónum er beint að umhverfis- og loftslagsmálum, áskorunum fyrirtækja og tækifærum til umbóta.
Á málstofunni „Sérstaða Íslands í ETS-kerfinu“, sem SVÞ og Samtök ferðaþjónustunnar (SAF) stóðu sameiginlega að, flutti Kristinn Már Reynisson, lögfræðingur SVÞ, erindi um áhrif evrópska losunarviðskiptakerfisins á íslenskt atvinnulíf.
Kristinn Már fór yfir niðurstöður greininga sem sýna hvernig landfræðileg lega Íslands, langar flutningsleiðir og krefjandi veðurskilyrði á Norður-Atlantshafi hafa áhrif á stöðu íslenskra fyrirtækja innan ETS-kerfisins.
Á málstofunni „Sérstaða Íslands í ETS-kerfinu“, sem SVÞ og Samtök ferðaþjónustunnar (SAF) stóðu sameiginlega að, fjallaði Kristinn Már Reynisson, lögfræðingur SVÞ, um áhrif evrópska losunarviðskiptakerfisins á íslenskt atvinnulíf. Málstofan fór fram undir fundarstjórn Maríu Rutar Ágústsdóttur hjá SAF.
Í erindi sínu, „Með vindinn í fangið – loftslagsreglur á ójöfnum grundvelli“, fór Kristinn Már yfir sérstöðu Íslands þegar kemur að flugi og sjóflutningum og þá hagsmunagæslu sem SA, SAF og SVÞ hafa unnið að í samstarfi við íslensk stjórnvöld gagnvart Evrópusambandinu.
Hann kynnti meðal annars niðurstöður tveggja greininga Det Norske Veritas (DNV) á sjóflutningum og greiningar Hagrannsókna á flugi. Niðurstöðurnar sýna hvernig landfræðileg lega Íslands, langar flutningsleiðir og krefjandi veðurskilyrði skapa íslenskum fyrirtækjum aðrar forsendur en fyrirtækjum á meginlandi Evrópu.
Samkvæmt greiningum DNV krefjast vindur og ölduhæð um 22% meiri orku við Ísland, samanborið við um 5% á Miðjarðarhafi. Þessar aðstæður, ásamt fjarlægð Íslands frá helstu mörkuðum, leiða til þess að ETS-kostnaður leggst þyngra á sjóflutninga til og frá landinu, með tilheyrandi áhrifum á innflutning, útflutning og samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja.
Kristinn Már benti jafnframt á að núverandi útfærsla kerfisins gæti skapað óæskilega hvata til að sniðganga Ísland í flutningum.
„Ef skekkjan verður ekki leiðrétt getur kerfið í núverandi mynd leitt af sér aukna losun. Það er nákvæmlega öfugt við tilganginn,“ sagði Kristinn Már.
Hann undirstrikaði að íslensk fyrirtæki hefðu þegar gripið til aðgerða til að draga úr losun, en að hvorki gjaldtaka né hagrænir hvatar gætu breytt landfræðilegri legu Íslands eða veðurskilyrðum á Norður-Atlantshafi.
Kristinn Már greindi einnig frá því að niðurstöður greininganna hefðu verið kynntar fulltrúum framkvæmdastjórnar ESB í mars 2026, áður en drög að endurskoðun ETS-kerfisins voru birt.
„Við erum ekki að biðja um undanþágur. Við erum að biðja um að kerfið, sem var hannað til að tryggja jafnan leikvöll, geri einmitt það,“ sagði Kristinn Már.
Að erindum loknum stýrði Kristinn Már pallborðsumræðum þar sem meðal þátttakenda voru fulltrúar Eimskips, Icelandair og stjórnvalda.
Í umræðunum var meðal annars fjallað um áhrif ETS á rekstur og fjárfestingar fyrirtækja, mikilvægi fyrirsjáanleika í regluverki og þá hagsmunagæslu sem íslensk stjórnvöld og atvinnulíf hafa unnið að á vettvangi Evrópusambandsins.
Á málstofu um PPWR, nýja reglugerð Evrópusambandsins um umbúðir og umbúðaúrgang, var sjónum beint að áhrifum regluverksins á íslensk fyrirtæki og þeim áskorunum sem fylgja innleiðingu þess.
Reglugerðin hefur mikla þýðingu fyrir fyrirtæki í verslun, innflutningi og dreifingu og felur meðal annars í sér breyttar kröfur til umbúða, endurnotkunar og endurvinnslu.
Í pallborðsumræðum tóku þátt fulltrúar tveggja félagsfyrirtækja SVÞ, Guðrún Aðalsteinsdóttir framkvæmdastjóri Krónunnar og Hafsteinn Snæland Grétarsson sölu- og markaðsstjóri Danól.
Fyrir íslensk fyrirtæki skiptir máli að innleiðing regluverksins taki mið af aðstæðum á litlum og landfræðilega einangruðum markaði, án þess að dregið sé úr markmiðum um minni umbúðaúrgang og aukna hringrásarhagkvæmni.
Á Umhverfisdegi atvinnulífsins voru jafnframt afhent Umhverfisverðlaun atvinnulífsins og hlaut Icelandair viðurkenninguna Umhverfisfyrirtæki ársins 2026.
Icelandair var einnig meðal þátttakenda í ETS-málstofu SVÞ og SAF, þar sem fjallað var um áhrif losunarviðskiptakerfisins á flug- og sjóflutninga og mikilvægi þess að tryggja íslenskum fyrirtækjum sanngjörn samkeppnisskilyrði.
Umhverfisverðlaun atvinnulífsins eru veitt til að vekja athygli á fyrirtækjum sem sýna árangur í umhverfismálum og hvetja til frekari umbóta og nýsköpunar.
Nánar um Umhverfisfyrirtæki ársins 2026 á vef Samtaka atvinnulífsins
Umræðurnar á málstofunum tveimur sýndu hversu mikilvægt er að íslenskt atvinnulíf taki virkan þátt í mótun og innleiðingu evrópsks umhverfisregluverks.
Hvort sem um er að ræða losunarheimildir í flutningum eða nýjar kröfur til umbúða hafa reglurnar áhrif á daglegan rekstur, kostnað og samkeppnishæfni fyrirtækja.
SVÞ leggja áherslu á að metnaðarfull umhverfismarkmið og samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja geti farið saman. Til þess þurfi regluverkið að taka mið af sérstöðu Íslands og skapa raunhæfa hvata til umhverfisumbóta.
Þátttaka SVÞ og félagsfyrirtækja samtakanna á Umhverfisdegi atvinnulífsins er mikilvægur liður í því að koma þessum sjónarmiðum á framfæri og tryggja að rödd íslenskrar verslunar og þjónustu heyrist í umræðunni.
Í nýlegri grein í VR blaðinu fjalla sérfræðingar Fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins (FA) um hæfnigreiningu verslunarstarfa og hvernig skýrari viðmið geta gagnast bæði starfsfólki og atvinnurekendum.
Starfaprófílarnir lýsa stíganda frá grunnverkefnum undir leiðsögn til heildarábyrgðar á rekstri verslunar. Greiningin tekur mið af íslenska hæfnirammanum um menntun og dregur fram þá hæfni sem þarf til að sinna ólíkum verkefnum.
Fyrirtæki geta nýtt starfaprófílana við að skýra starfslýsingar, skipuleggja móttöku nýs starfsfólks og móta þjálfun. Þeir skapa jafnframt sameiginlegan grundvöll fyrir samtal stjórnenda og starfsfólks um hæfni, ábyrgð og næstu skref í starfi.
Fyrir starfsfólk geta viðmiðin gert eigin þekkingu og reynslu sýnilegri og hjálpað til við að greina tækifæri til frekari þjálfunar. Starfaprófílar eru einnig grunnur að þróun náms og raunfærnimats.
SVÞ hvetja stjórnendur og þau sem sinna mannauðs- og fræðslumálum í verslun til að kynna sér efnið og möguleika þess í daglegu starfi.
Skoða starfaprófílana á vef Fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins
SVÞ hafa skilað umsögn til velferðarnefndar Alþingis um frumvarp til laga um breytingu á húsaleigulögum, nr. 36/1994 (157. mál á 158. löggjafarþingi). Frumvarpið takmarkar hversu oft og eftir hvaða viðmiðum leiga má hækka. Samtökin leggjast gegn því að það verði samþykkt í núverandi mynd og leggja til að það verði dregið til baka eða endurunnið að miklu leyti.
Frumvarpið bætir við nýrri 37. gr. a í húsaleigulög. Hún heimilar reglubundnar breytingar á leigu eftir einu af þremur viðmiðum: vísitölu neysluverðs, föstu hlutfalli eða fastri fjárhæð. Hækkun má ekki vera meiri en hækkun vísitölu neysluverðs og minnst 12 mánuðir skulu líða milli breytinga. Þá verða ákvæði 33.–38. gr. ófrávíkjanleg í leigusamningum um atvinnuhúsnæði. Lögin eiga að taka gildi 1. júlí 2027.
Gögn styðja ekki inngrip. Frá 2015 til 2025 hækkaði leiguverð um 107%, almenn laun um 109% og laun verkafólks um 123%. Íbúðaverð hækkaði um 157%. Vísitala leiguverðs á höfuðborgarsvæðinu lækkaði um 0,92% í september, sem er annar mánuðurinn í röð, og leiguverð hefur lækkað um 2,6% að raunvirði síðastliðið ár.
Leigubremsa vinnur gegn eigin markmiðum. Hún getur gagnast sitjandi leigjendum um tíma en dregur úr hvata til útleigu, viðhalds og fjárfestingar. Framboð leiguhúsnæðis minnkar og nýir leigjendur mæta færri valkostum og harðari samkeppni.
Árleg uppfærsla skapar tekjubil. Við 5,9% verðbólgu verður árlega uppfærð leiga 2,61% lægri en mánaðarlega uppfærð leiga á fyrsta ári. Það getur leitt til hærri upphafsleigu og styttri samninga. Um 60% leiguhúsnæðis eru í eigu einstaklinga sem eiga erfiðara með að dreifa áhættu.
Mat á áhrifum og meðalhófi skortir. Greinargerðin sýnir ekki fram á að vægari og markvissari úrræði, svo sem aukið framboð og sértækur húsnæðisstuðningur, dugi ekki. Það veikir meðalhófsmat gagnvart eignarrétti.
Verðmyndun færist til stjórnsýslu. Aukin úrskurðarframkvæmd kærunefndar húsamála um „sanngjarna og eðlilega“ leigu getur með tímanum mótað verð í stað markaðsaðila.
SVÞ gagnrýna sérstaklega að frumvarpið nái til atvinnuhúsnæðis. Rökstuðningur þess snýst um húsnæðisöryggi heimila og félagslega vernd. Hann á ekki við um samninga milli fyrirtækja. Gildandi lög byggja á samningsfrelsi í atvinnuleigu og frumvarpið snýr þeirri grunnreglu við án sjálfstæðs áhrifamats.
Samtökin benda á að ófrávíkjanleg ákvæði geti útilokað algeng samningsform, svo sem veltutengda leigu, þrepaleigu og upphafsafslætti. Þau geti einnig skapað læsingaráhrif sem verja sitjandi fyrirtæki fyrir samkeppni um eftirsóttar staðsetningar. Í reiknilíkani SVÞ nemur árlegt tekjubil fjögurra viðmiðunarfélaga um 1.277 m.kr. við 5,9% verðbólgu, að fullri innleiðingu lokinni. Þá er óljóst hvernig lögin taka til eldri samninga sem framlengjast sjálfkrafa eða með framlengingarvalrétti eftir gildistöku.
SVÞ telja frumvarpið ekki nægilega undirbúið og áhrifamat þess ófullnægjandi. Samtökin leggja til að það verði dregið til baka eða það endurunnið að miklu leyti, að atvinnuhúsnæði verði undanskilið með öllu og að áður en lengra er haldið fari fram sjálfstætt mat á áhrifum á framboð, fjárfestingu, fjármögnun og samkeppni.
________________________________________________________
Hvað er leigubremsa?
Lagaákvæði sem takmarkar hversu oft og hversu mikið leiga má hækka. Í frumvarpinu mega hækkanir ekki vera meiri en hækkun vísitölu neysluverðs og minnst 12 mánuðir skulu líða á milli þeirra.Hvers vegna leggjast SVÞ gegn frumvarpinu?
Samtökin telja að leigubremsa dragi úr framboði og fjárfestingu í leiguhúsnæði og bitni á þeim sem koma nýir inn á markaðinn. Þau telja einnig að áhrifamat vanti og að vægari úrræði hafi ekki verið metin.Nær frumvarpið til atvinnuhúsnæðis?
Já, ákvæði 33.–38. gr. húsaleigulaga yrðu ófrávíkjanleg í leigusamningum um atvinnuhúsnæði. SVÞ vilja að atvinnuhúsnæði verði undanskilið.Hvenær eiga lögin að taka gildi?
Samkvæmt frumvarpinu 1. júlí 2027, og gilda þá um samninga sem komast á, eru endurnýjaðir eða framlengdir eftir það.
Fyrirhuguð hækkun kílómetragjalds á þung ökutæki gæti haft mun meiri áhrif á rekstur flutningafyrirtækja en almennt hefur komið fram í umræðunni. Benedikt S. Benediktsson, framkvæmdastjóri Bílgreinasambandsins, varar við því að auknar álögur muni óhjákvæmilega skila sér út í verðlag og veikja samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja.
Í viðtali í Reykjavík síðdegis á Bylgjunni, sem Vísir fjallaði um í gær, 19. október, bendir Benedikt á að fyrirhugaðar breytingar feli í sér samtals 15,9% hækkun kílómetragjalds milli ára. Áhrifin á þungaflutninga séu þó mun meiri.
Sem dæmi nefnir hann að gjaldið fyrir algenga samsetningu dráttarbíls og eftirvagns hækki um 27,5% og að í sumum tilvikum geti hækkunin farið yfir 30%.
Til að sýna áhrifin á rekstur flutningafyrirtækja skoðaði Bílgreinasambandið ársreikning fyrirtækis í greininni fyrir árið 2024 og reiknaði út hver afkoman hefði orðið ef fyrirhugaðar breytingar hefðu þá verið í gildi.
Niðurstaðan var sláandi. Rekstur sem skilaði um þriggja milljóna króna hagnaði hefði þess í stað skilað um 20 milljóna króna tapi. Benedikt bendir jafnframt á að vörubíll sem ekur um 120 þúsund kílómetra á ári geti orðið fyrir um tveggja milljóna króna auknum árlegum rekstrarkostnaði vegna breytinganna.
Hækkun flutningskostnaðar hefur áhrif á alla virðiskeðjuna, meðal annars flutning dagvara, varahluta og annarra nauðsynjavara um landið. Þá getur aukinn kostnaður við flutning útflutningsafurða veikt samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja.
Benedikt telur tímasetningu breytinganna sérstaklega óheppilega í ljósi mikilla hækkana á eldsneytisverði. Samkvæmt upplýsingum hans hefur verð á dísilolíu hækkað um 42% frá ársbyrjun.
Umfjöllunin undirstrikar mikilvægi þess að við breytingar á opinberum gjöldum sé horft til heildaráhrifa á atvinnulífið, verðlag og samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja.
Lesa má nánar um málið og hlusta á viðtalið við Benedikt S. Benediktsson HÉR!
Ný reglugerð um Loftslags- og orkusjóð tekur gildi 1. nóvember 2026. Með henni lækkar styrkur til kaupa á nýjum rafknúnum fólksbílum úr 500.000 kr. í 400.000 kr. og hámarksverð styrkhæfra fólksbíla lækkar úr 10 milljónum króna í 8 milljónir króna.
Breytingarnar gilda um umsóknir sem eru samþykktar frá og með 1. nóvember, óháð því hvenær bíllinn var keyptur eða pantaður. Til að eldri reglur gildi þarf umsókn að hafa verið samþykkt fyrir gildistökuna og öll skilyrði styrkveitingar að vera uppfyllt.
SVÞ vekur sérstaka athygli félagsmanna, einkum bílaumboða og bílasala, á skömmum fyrirvara til gildistöku. Mikilvægt er að kaupendur fái tímanlega réttar upplýsingar um styrkfjárhæðir, verðþak og vægi samþykktardags umsóknar.
Nánari upplýsingar má finna í frétt Umhverfis- og orkustofnunar. Fyrirspurnum má beina á orkusjodur@uos.is.