Um forsendur og ályktanir í eldsneytisumræðu

14/03/2026 | Fréttir, Umhverfismál, Verslun, Þjónusta

Eldsneytisverð hefur verið til umræðu að undanförnu, sem er eðlilegt í ljósi þess hversu mikil áhrif það hefur á bæði heimili og fyrirtæki. Í slíkri umræðu skiptir miklu máli að byggt sé á skýrum og traustum upplýsingum um það hvernig verð á eldsneyti myndast í raun. Þegar forsendur um kostnað og verð eru óljósar eða ófullnægjandi er hætt við að ályktanir um markaðinn verði einnig skakkar.

Í opinberri umræðu hafa sést merki þess að reynt hafi verið að meta álagningu á eldsneyti með samanburði á innkaupa- og útsöluverði. Slíkur samanburður getur gefið vísbendingu. En hann þarf að skoðast með þeim fyrirvara að gengið sé tryggilega úr skugga um að bæði innkaupa- og útsöluverð endurspegli sem best endanleg raunverð á markaði. Ef greining hefst á innkaupaverði sem er ekki hið rétta fyrir viðkomandi markað og endar á útsöluverði sem ekki er raunverð til neytenda er hætt við að allar niðurstöður þar á milli, til dæmis um álagningu, verði skakkar. Enda er álagning í sinni einföldustu mynd, munur á innkaupa- og útsöluverði. Af þeirri ástæðu vilja samtökin koma eftirfarandi á framfæri:

Í fyrsta lagi er mikilvægt að hafa í huga að innkaupaverð eldsneytis sem flutt er til landsins er ekki einfaldlega eitt fast heimsmarkaðsverð. Olía og eldsneyti eru fjölbreyttir vöruflokkar og verð þeirra mótast af mörkuðum í tilteknum heimshlutum, samningum um afhendingu og öðrum þáttum í virðiskeðjunni. Eldsneyti sem flutt er til Íslands er því ekki keypt á almennum heimsmarkaði í einföldum skilningi.

Í öðru lagi er sú vara sem seld er á íslenskum markaði ekki endilega sú sama og einfalt viðmiðunarverð á bensíni gefur til kynna. Söluaðilum eldsneytis ber meðal annars skylda til að selja ákveðið hlutfall endurnýjanlegs eldsneytis, til dæmis bensín sem blandað er með etanóli. Slíkt eldsneyti er almennt dýrara en hefðbundið viðmiðunarverð á bensíni og því endurspeglar samanburður við heimsmarkaðsverð á hreinu bensíni ekki þá vöru sem í raun er seld.

Í þriðja lagi er skráð dæluverð ekki endilega það verð sem neytendur greiða í reynd. Um langt skeið hafa neytendum staðið til boða ýmis afsláttarkjör, til dæmis í gegnum vildarkerfi eða með notkun dælulykla. Ef ekki er tekið tillit til slíkra afslátta getur samanburður auðveldlega ofmetið álagningu.

Mat á álagningu á eldsneyti sem ekki byggir á raunverulegu innkaupaverði eða raunverulegu viðskiptaverði getur þar af leiðandi illmögulega dregið upp nákvæma mynd. Í besta falli er um að ræða mismun milli tveggja mælikvarða sem eru báðir nálganir.

Í umræðu um verðmyndun hefur einnig verið vísað til sögulegs samanburðar til að meta þróun álagningar. Sögulegur samanburður getur verið gagnlegur, en aðeins ef leiðrétt er fyrir breytingum á kostnaðarumhverfi á því tímabili sem litið er til. Í tilfelli smásölu eldsneytis hafa orðið umtalsverðar breytingar á rekstrarkostnaði á borð við laun, flutninga, rekstur fasteigna og fjármagnskostnað, auk aukinna krafna um endurnýjanlegt eldsneyti og breytinga í alþjóðlegum virðiskeðjum. Því er ljóst að leiðrétta þyrfti fyrir umtalsverðum breytingum.

Að endingu taka fyrirtæki þó verðákvarðanir fyrst og fremst út frá eigin kostnaðaruppbyggingu og væntum rekstrarskilyrðum fremur en einföldum samanburði við sögulegt meðaltal á markaði.