Greiningaraðila greinir á um álagningu eldsneytis

20/03/2026 | Fréttatilkynningar, Fréttir, Greining, Umhverfismál

Greiningaraðilar verkalýðshreyfingarinnar ósammála um álagningu eldsneytis

Á skömmum tíma hafa tvær greiningar á eldsneytisverði verið birtar af hálfu aðila innan verkalýðshreyfingarinnar. Það sem vekur ekki síst athygli er að umræddar greiningar komast að ólíkum niðurstöðum. Í sjálfu sér er ekki óeðlilegt að aðilar séu ósammála um túlkun gagna, en það vekur upp alvarlegar spurningar um forsendur og vinnubrögð þegar ASÍ kemst að þeirri niðurstöðu að framlegð á eldsneyti það sem af er ári sé nálægt sögulegu meðaltali, á meðan Viska kemst að þeirri niðurstöðu á hún sé sögulega há. Þá greinir aðila einnig á um umfang framlegðarinnar sjálfrar svo um munar, eða um 17 krónum á lítrann fyrir árið 2026.

Í kjölfar greiningar Visku bentu SVÞ á mikilvægi þess að notast við mælikvarða sem endurspegla raunverulegan innkaupakostnað og raunverulegt verð til neytenda hér á landi. Bent var á að sú aðferðafræði sem stuðst var við í greiningu Visku væri til þess fallin að ofmeta álagningu. ASÍ virðist einnig komast að áþekkri niðurstöðu, þ.e. að Viska hafi ofmetið álagningu á eldsneyti.

Auðvelt að ofmeta álagningu ef mælikvarðar eru rangir

Greining ASÍ og Visku á það þó sammerkt að stuðst er við heimsmarkaðsverð í Bandaríkjunum fremur en í Evrópu og horfa alfarið fram hjá flutningskostnaði og örum breytilegum kostnaði sem fellur til við innkaup. Þetta þarf að leiðrétta, því þetta leiðir til þess að báðar greiningarnar vanmeta raunverulegan innkaupakostnað. Munurinn er þó sá að ASÍ styðst við lægsta verð á dælu hverju sinni, ólíkt Visku sem styðst við meðalverð. Ætla má að lægsta verð gefi raunhæfari mynd af því verði sem neytendur greiða í reynd, þar sem neytendum stendur almennt til boða ýmis afsláttarkjör í gegnum vildarkerfi eða með notkun dælulykils. Því má leiða að því líkum að niðurstaða ASÍ sé nær raunveruleikanum þótt aðferðafræðin geti eftir sem áður leitt til ofmats á álagningu sökum þess að innkaupaverð er vanmetið. SVÞ hefur áður bent á að eðlilegra sé að horfa til þróunar innflutningsverðs á eldsneyti samkvæmt tollagögnum Hagstofu Íslands.

Aðferðafræðin skiptir máli. Hún skiptir máli við mat á framlegð í dag, og hún skiptir máli þegar valið er tímabil til samanburðar. Í greiningu ASÍ kemur fram að framlegð hafi aukist frá árinu 2022. Mikilvægt er að hafa í huga að árin 2020 til 2022 voru óvenjuleg fyrir margar sakir, ekki síst Covid og afleiðingar þess. Samanburður við sögulegt frávik getur verið villandi, nema leiðrétt sé fyrir því, enda benda eigin gögn ASÍ til þess að framlegð hafi verið óvenju lág á þessum árum. Að sama skapi virðast gögnin benda til þess að nú sé markaðurinn að færast nær sögulegu horfi.

Afnám bensíngjalda skilaði sér í lækkun bensínverðs um áramót

Að gefnu tilefni, má einnig leiðrétta staðhæfingar um þær breytingar á eldsneytisverði sem tóku gildi um áramót og ályktanir um að lækkun hafi ekki skilað sér til neytenda í lægra dæluverði. Í ljósi þess að umræða um þessar breytingar hefur skotið upp kollinum á ný, virðist sem nauðsynlegt sé að árétta að dæmin benda til þess að lækkunin hafi skilað sér til neytenda. Er þessi ályktun m.a. reist á samantekt ASÍ á bensínverði fyrir og eftir áramót, sem sýnir að hjá öllum smásöluaðilum lækkaði lægsta verð um 96,2–96,6 kr. á lítra. Miðað við forsendur SVÞ þar sem gengið er út frá 10% íblöndun, er það um 1,8–2,2 kr. meiri lækkun en útreikningar SVÞ gáfu tilefni til. Þá benda gögn Hagstofu Íslands jafnframt til þess að áhrif kerfisbreytingarinnar á vísitölu neysluverðs um áramótin hafi verið 0,09% til lækkunar en ekki 0-0,1% til hækkunar líkt gert var ráð fyrir í forsendum frumvarps um kílómetragjald. Þetta hefur SVÞ áður bent á.

Ábyrgð greiningaraðila er mikil og forsendur verða að standast skoðun

Vegna ástandsins í Miðausturlöndum er eldsneytisverð mikið til umfjöllunar í fjölmiðlum bæði hér heima sem og erlendis. Dragi ekki til tíðinda, má ætla að slík umfjöllun verði áfram í deiglunni á næstunni. Reynir þá á að greiningaraðilar vandi til verka og umræðan fari fram á forsendum sem standast skoðun. Ef greiningar byggja ekki á mælikvörðum sem endurspegla raunverulegan kostnað og raunverulegt verð til neytenda er hætt við að þær valdi upplýsingaóreiðu í stað upplýstrar og málefnalegrar umræðu. Almenningur á rétt á því að umræða um jafn mikilvægan útgjaldalið sé rétt, skýr og reist á traustum grunni.

____

Sjá umfjöllun VB.is HÉR!